Wystawa pt. „TRADYCJE HAFCIARSKIE LASOWIAKÓW”, prezentowana 15/01-14/05/2026 w Dworku na Zalesiu

Lasowiacy – ludzie puszczy

Lasowiacy to grupa etnograficzna zamieszkująca tereny dawnej Puszczy Sandomierskiej, obejmujące dziś północne Podkarpacie. Ich nazwa wywodzi się od słowa „las”, który przez wieki kształtował codzienne życie, sposób gospodarowania i kulturę mieszkańców tych ziem. Surowe, leśne środowisko sprzyjało powstaniu kultury prostej, samowystarczalnej i silnie związanej z naturą.

Osadnictwo lasowiackie rozwijało się w rozproszonych, często odizolowanych wsiach. Mieszkańcy utrzymywali się z myślistwa, rybołówstwa, bartnictwa, węglarki oraz rolnictwa prowadzonego na umiarkowanie żyznych glebach. Bliskość lasu dawała schronienie, surowce budowlane i opał, ale też wymagała zaradności i ciężkiej pracy.

Lasowiacy stworzyli bogatą kulturę ludową, w której szczególne miejsce zajmują muzyka, taniec, gwara i obrzędy. Do najbardziej charakterystycznych tańców należą m.in. polka lasowiacka, powolniak i olender. Folklor regionu łączy prostotę życia codziennego z żywą potrzebą wspólnego świętowania.

Istotnym elementem dziedzictwa Lasowiaków jest strój ludowy, wykonywany głównie z bielonego lnu. Stroje, choć skromne, były zawsze indywidualne – hafty dobierano według własnego gustu, a ich kolorystyka często wskazywała na stan cywilny noszącej je osoby. Kobiety nosiły długie lniane koszule, zapaski i chusty, uzupełnione czerwonymi koralami. Mężczyźni ubierali białe koszule i portki oraz charakterystyczne płótnianki i sukmany.

Wyjątkową cechą kultury lasowiackiej jest haft lasowiacki – płaski, zróżnicowany regionalnie, oparty na motywach roślinnych i geometrycznych. Haft nie tylko zdobił odzież, lecz także podkreślał tożsamość lokalnej społeczności.

Tradycyjna zabudowa wsi lasowiackich była drewniana, skromna i dostosowana do warunków leśnych. Chałupy kryto strzechą lub gontem, a obejścia otaczano płotami z gałęzi. Układ wsi był luźny, harmonijnie wpisany w otaczający krajobraz.

Kultura Lasowiaków należy dziś do najlepiej zachowanych przykładów dawnego życia puszczańskiego w Polsce. Stanowi cenne dziedzictwo regionu, świadectwo umiejętności przystosowania się człowieka do natury oraz bogactwa tradycji przekazywanej z pokolenia na pokolenie.