Od osady sprzed około 5,5 tysiąca lat, przez pochówki z późnego neolitu i wczesnego średniowiecza, aż po ślady działań z okresu I wojny światowej – stanowisko archeologiczne w Orłach w powiecie przemyskim odsłania historię tego miejsca zapisaną na przestrzeni kilku tysięcy lat. Archeolodzy z Instytutu Archeologii Uniwersytetu Rzeszowskiego rozpoczęli właśnie czwarty sezon badań. Pracami kieruje dr Dariusz Król z Instytutu Archeologii UR.

Archeolodzy z Uniwersytetu Rzeszowskiego wracają do Orłów każdego roku od 2023 roku. Stanowisko, położone w rejonie przysiółka Kacze Doły, we wschodniej części Wysoczyzny Kańczuckiej, zostało wytypowane do badań po wieloletnich prospekcjach powierzchniowych prowadzonych przez Instytut Archeologii UR. W rozpoznaniu tego obszaru pomogły także nowoczesne metody geofizyczne, w tym badania magnetometryczne oraz georadarowe. Już pierwszy sezon pokazał, że archeolodzy trafili na miejsce wyjątkowo interesujące i znacznie bardziej złożone, niż początkowo zakładano.

Sezon I \ 2023

Już podczas pierwszych wykopalisk w 2023 roku odkryto jamy oraz znajdujące się w nich fragmenty ceramiki i narzędzia krzemienne związane z kulturą pucharów lejkowatych. Potwierdziło to istnienie w tym miejscu osady funkcjonującej w IV tysiącleciu p.n.e. Było to kolejne osiedle tej społeczności rozpoznane we wschodniej części Wysoczyzny Kańczuckiej – regionu od lat znajdującego się w centrum zainteresowania badaczy z Uniwersytetu Rzeszowskiego.

Pierwszy sezon przyniósł jednak znacznie więcej odkryć. Archeolodzy natrafili m.in. na rów fundamentowy ze śladami palisady, którego forma nasunęła badaczom przypuszczenie, że może być związany z monumentalnymi konstrukcjami grobowymi znanymi z IV tysiąclecia p.n.e. Odkryto także bogato wyposażony grób związany z kulturą ceramiki sznurowej z III tysiąclecia p.n.e. Zmarłego pochowano w specjalnie przygotowanej niszy, na głębokości blisko dwóch metrów.

Już wtedy stało się jasne, że historia Orłów nie kończy się na pradziejach. W obrębie stanowiska natrafiono również na groby pochodzące prawdopodobnie z XI–XII wieku. Tym samym w jednym miejscu archeolodzy mogli obserwować ślady pozostawione przez społeczności oddzielone od siebie tysiącami lat.

Sezon II \ 2024

Badania kontynuowane w 2024 roku pozwoliły dokładniej przyjrzeć się osadnictwu z IV i III tysiąclecia p.n.e. Archeolodzy odkryli m.in. efektowne narzędzia krzemienne oraz bogato zdobione naczynia ceramiczne sprzed około 5,5 tysiąca lat, znajdujące się w dużej jamie zasobowej. Pozyskane szczątki organiczne stały się natomiast źródłem informacji o gospodarce dawnych mieszkańców i środowisku, w którym żyli.

Badania coraz wyraźniej pokazywały również, jak skomplikowany jest archeologiczny zapis tego miejsca. Oprócz zabytków prehistorycznych i grobów z XI–XII wieku badacze rejestrowali pozostałości działań z okresu I wojny światowej. Te znacznie młodsze ingerencje niejednokrotnie naruszały starsze obiekty, stawiając przed archeologami dodatkowe wyzwania podczas interpretacji stanowiska.

Sezon III \ 2025

Trzeci sezon, przeprowadzony w 2025 roku, przyniósł kolejne ważne ustalenia. Badania prowadzone pod kierunkiem dr. Dariusza Króla skoncentrowano przede wszystkim na pozostałościach aktywności ludzkiej datowanych na około 3650–3350 p.n.e.

Archeolodzy odkryli kilkanaście jam gospodarczych. Znajdowały się w nich fragmenty naczyń ceramicznych – m.in. pucharów, amfor i flasz z kryzą – a także narzędzia krzemienne, kamienne żarna oraz szczątki zwierzęce. Wyniki badań pozwoliły nie tylko powiększyć zbiór zabytków, ale również lepiej zrozumieć sposób organizacji eneolitycznego osiedla. Badaczom udało się wskazać prawdopodobne miejsce jednej z chat wraz z jej zapleczem gospodarczym.

Jednocześnie potwierdzał się kolejny rozdział historii Orłów. W 2025 roku odkryto pięć pochówków szkieletowych z XI–XII wieku – zarówno kobiet, jak i mężczyzn. Zmarli zostali złożeni w prostych jamach grobowych, zorientowanych na osi wschód–zachód. Ponieważ pierwsze średniowieczne groby odkryto już podczas badań w 2023 roku, kolejne znaleziska pozwoliły archeologom lepiej rozpoznać zasięg znajdującego się tutaj cmentarzyska.

Równolegle prowadzone były badania paleośrodowiskowe. W sąsiedztwie eneolitycznych osad wykonywano odwierty i pobierano rdzenie osadów, których analiza pozwala rekonstruować środowisko, w jakim żyli mieszkańcy tych terenów przed tysiącami lat. Połączenie danych archeologicznych i środowiskowych daje naukowcom możliwość coraz pełniejszego odtworzenia nie tylko tego, co znajdowało się w Orłach, ale również tego, jak mogli żyć ludzie, którzy zamieszkiwali ten obszar.

Badania w Orłach mają także ważny wymiar dydaktyczny. Stanowisko od początku stało się miejscem praktyk terenowych studentów archeologii Uniwersytetu Rzeszowskiego. Pod okiem naukowców młodzi archeolodzy uczestniczą w eksploracji obiektów, dokumentowaniu odkryć i poznają metody prowadzenia badań wykopaliskowych.

Wielokulturowy charakter stanowiska sprawia, że jest ono szczególnie cennym miejscem do zdobywania doświadczenia. Studenci mogą zetknąć się tutaj zarówno ze śladami osadnictwa pradziejowego, pochówkami, jak i pozostałościami znacznie młodszej działalności człowieka.

Czwarty sezon – historia Orłów wciąż nie jest zamknięta

W 2026 roku archeolodzy Instytutu Archeologii Uniwersytetu Rzeszowskiego po raz czwarty wrócili do Orłów. Każdy z dotychczasowych sezonów pozwalał uzupełnić kolejne fragmenty historii stanowiska, ale jednocześnie stawiał przed badaczami nowe pytania.

– Jesteśmy tu już czwarty sezon. Wiele rzeczy nas zaskoczyło. Badamy przede wszystkim osadę kultury pucharów lejkowatych z IV tysiąclecia przed Chrystusem, ale mamy też szereg innych ciekawych odkryć związanych m.in. z pobytem ludności kultury ceramiki sznurowej. Są również ślady osadnictwa z wczesnej epoki brązu, wczesnego średniowiecza, a także ślady wojny – mówi dr Dariusz Król, kierownik badań archeologicznych w Orłach.

Dziś wiadomo już, że miejsce to było wykorzystywane przez ludzi w bardzo różnych okresach – od społeczności pradziejowych, przez mieszkańców regionu we wczesnym średniowieczu, aż po wydarzenia z początku XX wieku. Cztery sezony badań pozwalają coraz dokładniej odtwarzać tę historię, ale wiele wciąż pozostaje do odkrycia.

To właśnie dlatego archeolodzy każdego roku wracają do Orłów. Każdy kolejny obiekt, fragment ceramiki, narzędzie czy pochówek może uzupełnić wiedzę o dawnych mieszkańcach regionu – i dopisać następny fragment do historii miejsca, która zaczęła się tysiące lat temu.