Prasa XIX wieku, będąca w swoim czasie niezastąpioną platformą integracji ludzi pióra, dwa wieki później znów odegrała rolę jednoczącą – tym razem jako obiekt dociekań akademickich. W dniach 20-21 października 2026 roku, za sprawą konferencji naukowej Prasa XIX wieku jako źródło badań nad kulturą, literaturą i życiem społecznym w warunkach zaborów, w murach Uniwersytetu Rzeszowskiego połączyła ona 38 badaczy z 21 ośrodków w kraju i zagranicą. Na zaproszenie, wystosowane przez zespół pracowników Zakładu Literatury Staropolskiej i Polskiego Oświecenia oraz Zakładu Kultury Mediów IPiD (dr hab. prof. UR Jolanty Kowal, dr hab. prof. UR Magdaleny Patro-Kucab, dra hab. prof. UR Tadeusza Półchłopka, dr Anny Kupiszewskiej i dr Pauliny Podolskiej) odpowiedzieli przedstawiciele rozmaitych dyscyplin – w tym literaturoznawstwa, historii, medioznawstwa, pedagogiki, nauk o sztuce – reprezentujący szerokie spektrum uniwersytetów, instytutów naukowych, bibliotek, muzeów i wydawnictw.

Obrady, otwarte uroczyście przez Dziekan Wydziału Filologicznego dr hab. prof. UR Agnieszkę Myszkę, zainaugurowała sesja plenarna pod hasłem Wobec narodowego trwania. Ocalanie pamięci i budowanie tożsamości na łamach prasy epoki zniewolenia, w trakcie której przyjrzano się wyjątkowej roli pism periodycznych w obliczu skomplikowanego położenia narodu bez państwa. We wprowadzeniu do części merytorycznej sesji dr hab. prof. UR Jolanta Kowal podzieliła się z audytorium refleksją podsumowującą czteroletnie badania nad czasopiśmiennictwem wileńskim i lwowskim w I połowie XIX wieku, prowadzone pod jej kierunkiem w ramach projektu grantowego, wskazując na korzyści poznawcze wynikające z kwerendy prasowej i pilną potrzebę intensyfikacji działań w tym zakresie. Prasę jako medium pamięci zbiorowej na przykładzie „Dziennika Wileńskiego” ukazała w swoim wystąpieniu prof. Krystyna Maksimowicz (Uniwersytet Gdański), a myśl ta doczekała się następnie interesującego rozwinięcia w referacie autorstwa dra Pawła Kucińskiego (Uniwersytet Kardynała Stefana Wyszyńskiego), prezentującym retrospektywne spojrzenie na czasy rozbiorów i ukształtowany wówczas model polskości i polskiej kultury w publicystyce Zygmunta Wasilewskiego. Po przerwie kawowej mgr Rafał Kowalczyk (badacz niezależny, Zielona Góra) przeniósł rozważania za ocean, omawiając zjawisko popularyzowania spraw rodaków pod zaborami przez prasę polonii amerykańskiej. Z kolei zwieńczający sesję referat dra hab. prof. UJ Grzegorza Zająca (Uniwersytet Jagielloński), dotyczący obecności Seweryna Goszczyńskiego na łamach „Pszonki”, zaoferował słuchaczom wgląd w odmienną co do tonacji, satyryczną formę komunikacji prasowej.

Po zakończeniu części plenarnej uczestnicy konferencji skorzystali z gościnności Biblioteki Uniwersytetu Rzeszowskiego, udając się na zwiedzanie księgozbioru Stanisława Pigonia w Pracowni Polonistycznej Pigonianum. Warto przy tym dodać, że ten uznany badacz posiada w swoim naukowym dorobku wiele interesujących i odkrywczych opracowań także z zakresu prasy XIX wieku.

Dalszy etap obrad, prowadzony w 7 sekcjach tematycznych, dowiódł niezwykłej wszechstronności ówczesnego czasopiśmiennictwa, towarzyszącego człowiekowi w rozlicznych sferach życia prywatnego i publicznego. Prelegenci prześledzili udział pism periodycznych w procesie kształtowania recepcji norm estetycznych oraz konkretnych dzieł literackich i scenicznych (sekcje 1, 2 i 4), podkreślali socjalizacyjno-edukacyjną misję prasy oraz jej rolę w dokumentowaniu codzienności obyczajowej (sekcja 3), analizowali jej zaangażowanie w działalność społeczno-niepodległościową (sekcja 5), przyglądali się kulisom pracy redakcyjno-wydawniczej oraz jej miejscu w indywidualnych biografiach twórczych (sekcja 6), dyskutowali również nad konsolidacyjną funkcją czasopism na pograniczu kultur (sekcja 7).

Na przestrzeni dwóch konferencyjnych dni refleksją naukową objęto kilkadziesiąt polsko- i ukraińskojęzycznych tytułów o zróżnicowanym profilu, w tym prasę codzienną (na przykład „Kurier Warszawski”, „Gazeta Krakowska”, „Kurier Codzienny”, „Gazeta Górnośląska”, „Kurier Litewski”), naukowo-literacką (między innymi „Pamiętnik Warszawski”, „Gwiazdka Cieszyńska”, „Przegląd Tygodniowy”, „Kłosy”), satyryczną („Pszonka”, „Djabeł [krakowski]”), kobieco-żurnalową („Wanda”, „Warszawianin. Tygodnik Mód”), dziecięcą i rodzinną („Wieczory Rodzinne”, „Rozrywki dla Dzieci”), katolicką („Katolik”, jezuicki „Przegląd Powszechny”), a także organy towarzystw oraz instytucji (w tym czasopisma studenckie, balneologiczne, filantropijne). Złożyły się one na imponującą w swoim zasięgu mapę ośrodków wydawniczych: od takich ognisk życia intelektualnego i kulturalnego, jak Warszawa, Wilno, Kraków czy Poznań, przez ważne centra regionalne (Śląsk Cieszyński, Rzeszów, Bukowina), aż po prężne skupiska polonijne i emigracyjne w Rosji, Paryżu, Stanach Zjednoczonych.

Spotkanie stanowiło formę popularyzacji i dalszego rozwinięcia badań przeprowadzonych na potrzeby projektu Rola prasy wileńskiej i lwowskiej I połowy XIX wieku w kształtowaniu tożsamości narodowej i postaw obywatelskich Polaków, realizowanego w ramach programu Ministra Edukacji i Nauki pod nazwą „Narodowy Program Rozwoju Humanistyki” (nr projektu NPRH/F/SP/0048/2024/13, kwota dofinansowania: 321 589,00 zł) i zostało dofinansowane z pozyskanych na ten cel środków budżetu państwa.

Pokłosiem konferencji będzie tematyczny tom czasopisma „Tematy i Konteksty” (2027).