Ormianie kresowi na Śląsku po 1945 roku

Ormianie kresowi na Śląsku po 1945 roku

Kierownik - dr Franciszek Wasyl

Okres realizacji - 28.01.2026 - 18.10.2027

Dofinansowano ze środków budżetu państwa
Instytucja finansująca - Ministerstwo Nauki i Szkolnictwa Wyższego / Narodowy Program Rozwoju Humanistyki

Wartość projektu - 214 710,38 PLN
Wartość dofinansowania - 214 710,38 PLN

Data podpisania umowy o finansowanie - 28.01.2026 r.

Opis projektu

Celem projektu jest udokumentowanie i analiza procesu przesiedlenia Ormian polskich po 1945 roku z obszaru dawnych województw stanisławowskiego, tarnopolskiego i lwowskiego na teren Śląska w nowych granicach państwa polskiego oraz opis procesu odtwarzania i reorganizacji tej wspólnoty etnicznej w powojennej rzeczywistości społeczno-politycznej. Projekt koncentruje się na rekonstrukcji doświadczenia migracyjnego tej grupy, ze szczególnym uwzględnieniem mechanizmów adaptacji społecznej, kulturowej i instytucjonalnej w nowych warunkach geograficznych i politycznych. Badanie zmierza do zgromadzenia, opracowania i usystematyzowania materialnych oraz niematerialnych świadectw tego procesu.

W ramach projektu zostaną zidentyfikowane i przeanalizowane różnorodne typy źródeł, obejmujące zarówno materiały archiwalne i drukowane, jak i świadectwa pamięci indywidualnej oraz zbiorowej. W szczególności planowane jest zebranie i opracowanie:

1. źródeł drukowanych, takich jak dokumenty urzędowe, publikacje prasowe, broszury i druki ulotne,
2. materiałów niedrukowanych, w tym korespondencji prywatnej, pamiętników, wspomnień oraz dokumentacji rodzinnej,
3. materiałów ikonograficznych (fotografii, rysunków, planów oraz wykresów genealogicznych) pochodzących zarówno ze zbiorów publicznych, jak i prywatnych archiwów rodzinnych,
4. artefaktów kultury materialnej związanych z życiem codziennym i religijnym przesiedleńców, takich jak elementy wyposażenia domów i świątyń, przedmioty kultu oraz wytwory sztuki ludowej, w tym m.in. ceramika pochodząca z warsztatów ormiańskich garncarzy,
5. przejawów kultury niematerialnej, w szczególności nagrań muzycznych, pieśni, kolęd, legend, opowieści i innych form tradycji ustnej,
6. świadectw historii mówionej, obejmujących nagrania rozmów z uczestnikami powojennego przesiedlenia oraz z przedstawicielami kolejnych pokoleń tej społeczności.

Rok 1945 stanowi w historii Ormian polskich moment przełomowy. Społeczność ta została zmuszona do opuszczenia swoich wielowiekowych siedzib na Kresach Wschodnich dawnej Rzeczypospolitej. Wydarzenie to miało charakter dramatycznego zerwania z dotychczasową przestrzenią społeczną i kulturową, obejmując utratę domów, majątków rodzinnych oraz lokalnych struktur życia wspólnotowego. Jednocześnie migracja ta była interpretowana w kategoriach „repatriacji” – powrotu do państwa polskiego, choć na terytoria dotąd obce dla przesiedleńców. Powstała w ten sposób szczególna sytuacja egzystencjalna: doświadczenie przymusowego wygnania splatało się z ideą powrotu do wspólnoty narodowej. Na terenach Śląska, który po II wojnie światowej stał się jednym z głównych obszarów osiedlania ludności przesiedlonej z Kresów, Ormianie polscy rozpoczęli proces odbudowy życia wspólnotowego. Stopniowo odtwarzano instytucje religijne, kulturalne i społeczne, które pełniły funkcję podtrzymywania pamięci historycznej oraz wzmacniania poczucia odrębności etnicznej. Zjawisko to stanowi interesujący przykład adaptacji niewielkiej wspólnoty etnicznej, posiadającej wielowiekowe dziedzictwo kulturowe oraz silną świadomość własnej tożsamości, do nowych realiów politycznych, społecznych i terytorialnych powojennej Polski.

Doświadczenie powojennej migracji Ormian polskich ma charakter dwoisty. Z jednej strony wiązało się z gwałtownym zerwaniem ciągłości życia w dawnych ośrodkach kresowych, takich jak Lwów, Stanisławów czy Tarnopol, oraz z utratą zakorzenienia w przestrzeni społecznej i kulturowej tych regionów. Z drugiej strony proces osiedlania się na Śląsku prowadził do stopniowego tworzenia nowej przestrzeni identyfikacji i przynależności – swoistej „drugiej ojczyzny”, w której możliwe było kontynuowanie tradycji i przekazywanie dziedzictwa kolejnym pokoleniom. Problematyka ta wpisuje się w szerszy kontekst badań nad migracjami przymusowymi, przesiedleniami oraz procesami odbudowy wspólnot po doświadczeniu utraty terytorium. Z tego względu projekt koresponduje z założeniami modułu „Dziedzictwo narodowe”, w szczególności z obszarem badawczym dotyczącym zesłań, deportacji i powrotów od czasów nowożytnych.

Mimo znaczenia tych wydarzeń dla historii społeczności ormiańsko-polskiej oraz dla badań nad powojennymi migracjami ludności w Europie Środkowo-Wschodniej, fenomen przesiedlenia Ormian z Kresów na Śląsk nie doczekał się dotąd kompleksowego opracowania naukowego. Dotychczasowe badania koncentrowały się głównie na wcześniejszych dziejach tej grupy etnicznej, zwłaszcza na jej funkcjonowaniu w miastach kresowych w okresie nowożytnym i w XIX wieku. Projekt ma na celu wypełnienie tej luki badawczej poprzez stworzenie możliwie pełnej dokumentacji źródłowej oraz przedstawienie syntetycznego obrazu powojennej historii tej społeczności.

Rezultatem projektu będzie nie tylko pogłębienie wiedzy o dziejach Ormian polskich w drugiej połowie XX wieku, lecz także zachowanie i udostępnienie szerokiego korpusu źródeł dokumentujących doświadczenie przesiedlenia, adaptacji i odbudowy wspólnoty. Zgromadzony materiał stanie się istotnym elementem ochrony dziedzictwa kulturowego tej społeczności oraz ważnym wkładem w badania nad historią migracji i pamięci zbiorowej w Polsce powojennej.