Rewitalizacja peryferii poprzemysłowych: Regionalna sieć na rzecz zrównoważonej rewitalizacji obszarów miejskich

REWITALIZACJA PERYFERII POPRZEMYSŁOWYCH REGIONALNA SIEĆ NA RZECZ ZRÓWNOWAŻONEJ REGENERACJI MIAST

Lider zespołu polskiego

Dr Joachim Popek

Zespół

Kierownik projektu

Gergely Papp – Fundacja PAD na rzecz sprawiedliwości środowiskowej/Węgry

Partner

Uniwersytet w Ostrawie, Wydział Sztuki (Ostrawa, Czechy),
‍Spolka (Koszyce, Słowacja),
‍Uniwersytet Rzeszowski, Instytut Historii (Rzeszów, Polska)

Okres realizacji

1.06.2025 – 28.02.2026

Finansowanie

Granty Wyszehradzkie (nr 22510356) z Międzynarodowego Funduszu Wyszehradzkiego

Całkowity budżet projektu

32 570,00 euro

Dlaczego ten projekt jest ważny?

W całej Europie Środkowo-Wschodniej rozległe obszary postindustrialne rozciągają się na obrzeżach miast i miasteczek: dawne fabryki, kopalnie, zakłady chemiczne, tereny kolejowe i dzielnice robotnicze.

Miejsca te:

• niegdyś stanowiły podstawę pracy, infrastruktury i życia codziennego,
• obecnie są często niewykorzystane i obciążone środowiskowo,
• mają jednak kluczowy potencjał dla odbudowy ekologicznej i sprawiedliwej społecznie transformacji miejskiej.

Projekt Rewitalizacja postindustrialnych peryferii oferuje wspólne ramy dla zrozumienia, porównania i ponownego wyobrażenia sobie tych terytoriów.

Jak rozumiemy postindustrialne krajobrazy?

Projekt nie traktuje terenów poprzemysłowych jako izolowanych terenów poprzemysłowych. Zamiast tego postrzega je jako połączone ze sobą krajobrazy społeczno-ekologiczne, kształtowane jednocześnie przez:

• dziedzictwo przemysłowe
• transformację postsocjalistyczną
• współczesne warunki zarządzania i planowania

Perspektywa ta pozwala zidentyfikować nie tylko problemy, ale także ukryty potencjał regeneracji.

Wspólne wyzwania, wspólne możliwości

W całym regionie obszary poprzemysłowe borykają się zazwyczaj z następującymi problemami:

• zanieczyszczone gleby i wody
• rozdrobnionymi strukturami własnościowymi
• zniszczonymi budynkami mieszkalnymi i przestrzenią publiczną
• ograniczonymi możliwościami gmin

Jednocześnie wiele terenów charakteryzuje się:

• inicjatywami społecznymi
• nieformalnymi sposobami użytkowania i praktykami
• działaniami opartymi na dziedzictwie przemysłowym
• spontaniczną regeneracją ekologiczną

Wszystko to razem stanowi podstawę adaptacyjnej, opartej na miejscu regeneracji.

Co bada projekt?

Projekt analizuje 13 przypadków z Węgier, Słowacji, Czech, Polski i Ukrainy.

Przypadki te:

• obejmują konteksty miejskie, podmiejskie i wiejskie,
• reprezentują różnorodne typologie postindustrialne,
• są porównywalne, zachowując jednocześnie lokalną specyfikę.

Cztery obszary tematyczne analizy

Każde studium przypadku jest oceniane w oparciu o cztery powiązane ze sobą obszary tematyczne:

Zielony rozwój i stan środowiska

Gleba, woda, procesy ekologiczne, adaptacja klimatyczna

Przestrzeń publiczna i mieszkalnictwo

Środowisko życia, przestrzenie społeczne, dostępność społeczna

Dziedzictwo i wizerunek miasta

Dziedzictwo przemysłowe, tożsamość, wykorzystanie kulturowe

Gospodarka i ponowne wykorzystanie

Lokalna gospodarka, praktyki cyrkularne, adaptacyjne ponowne wykorzystanie

Wspólne wymiary oceny

We wszystkich obszarach tematycznych projekt stosuje te same pytania przewodnie:

• w jaki sposób wykorzystywana jest ziemia?
• jaki jest stan środowiska?
• jak funkcjonuje zarządzanie?
• na ile miejsce to jest wielofunkcyjne?
• na ile jest ono dostępne społecznie?
• jaka jest długoterminowa wizja?

Na podstawie tej analizy wyłania się pięć powtarzających się tematów przekrojowych: wielofunkcyjność · łączność · uczestnictwo · odporność na zmiany klimatu · ciągłość kulturowa

Małe kroki, duży wpływ

Zamiast oferować gotowe rozwiązania, projekt identyfikuje punkty zaczepienia - małe, ukierunkowane interwencje, które mogą zapoczątkować szerszą transformację.

Mogą one obejmować:

• otwarcie dostępu do ogrodzonych obszarów
• znanie nieformalnych zastosowań
• wzmocnienie powiązań ekologicznych
• wspieranie lokalnych przedsiębiorstw
• poprawę koordynacji między podmiotami

W jaki sposób projekt przyczynia się do rozwoju?

Projekt tworzy regionalną bazę wiedzy, która wspiera:

• Gminy
• planistów i specjalistów
• organizacje obywatelskie
• inwestorów

w bardziej strategicznym, skoordynowanym i długoterminowym podejściu do rewitalizacji obszarów poprzemysłowych.

W kierunku sprawiedliwej i ekologicznej transformacji

Projekt Rewitalizacja poprzemysłowych obszarów peryferyjnych promuje zintegrowane podejście regionalne łączące:

• ocenę terenów poprzemysłowych
• wymianę danych
• zarządzanie partycypacyjne
• współpracę transgraniczną

Przekształca postindustrialne krajobrazy nie jako obciążenia, ale jako strategiczne przestrzenie transformacji, gdzie:

• odbudowa ekologiczna
• integracja społeczne
• ponowne wykorzystanie dziedzictwa
• praktyki gospodarki o obiegu zamkniętym

mogą się wzajemnie wzmacniać.

Główne wyniki projektu to:

• regionalna platforma internetowa: www.postindustrial.network
• publikacja anglojęzyczna (Adaptive Regeneration: An East-Central European Framework for Postindustrial Transformation) oraz zbiór studiów przypadków (Postindustrial Regeneration in East-Central Europe – Case Studies: A Comparative Assessment of 13 Sites Across the Region)

Studia Przypadków

1. Kamieniołom “Babia Dolina” w Józefowie

2. Dawna rafineria ropy Naftowej “Fanto” w Ustrzykach Dolnych

3. Żupy Solne w Drohobyczu

4. Infrastruktura kolejowa w Rzeszowie

Opis Klastra: Gospodarka i wykorzystanie zasobów

Północno-wschodnia peryferia regionu wyszehradzkiego, tj. południowa Polska i pogranicze polsko-ukraińskie, zajmuje szczególne miejsce w tradycyjnych gałęziach gospodarki, skoncentrowanych głównie w klastrze wydobycia, przetwórstwa i eksportu minerałów oraz paliw kopalnych. Pomimo intensywnej eksploatacji zasobów mineralnych obserwuje się stopniowy i systematyczny spadek, wynikający z dostępności surowców, rentowności wydobycia, a przede wszystkim z polityki energetycznej i klimatycznej Unii Europejskiej. Wydobycie odkrywkowe złóż kamienia i soli oraz wiercenie szybów naftowych to tradycyjne gałęzie przemysłu w regionie, z których niektóre sięgają XVI wieku. Złoty wiek przemysłu kolejowego, eksportu kamienia oraz produkcji i destylacji ropy naftowej, zapoczątkowany w skali globalnej przez Ignacego Łukasiewicza, nastąpił w drugiej połowie XIX wieku. Obecnie, pomimo aktywnej działalności rafineryjnej w regionie prowadzonej przez polskich gigantów naftowych, takich jak Polskie Koncerny Naftowe Orlen, wiercenia w poszukiwaniu gazu i ropy naftowej w regionie podkarpackim są prowadzone sporadycznie. Jednak dziedzictwo przemysłu wydobywczego i rafineryjnego pozostawiło trwały ślad w krajobrazie regionu podkarpackiego. Najbardziej widocznymi elementami są opuszczone szyby i studnie wykorzystywane do wydobycia soli i ropy naftowej, a także wyczerpane obszary dawnych kopalń odkrywkowych. Największym problemem i barierą dla ich rewitalizacji pozostają zasoby finansowe i odpowiedzialność za zadania, czyli kto jest za to odpowiedzialny? Pomimo wielu potrzeb związanych z rewitalizacją obszarów poprzemysłowych, wyraźnie zauważalny jest stopniowy proces ponownego wykorzystania i przebudowy, a kluczowym elementem tego procesu jest zachowanie i ochrona wiedzy o dawnym dziedzictwie gospodarczym regionu. Najlepszymi przykładami są trwająca rewitalizacja dawnej rafinerii Fanto w Ustrzykach Dolnych oraz kamieniołomu w Józefowie.

Plany ponownego wykorzystania i intensywność funkcjonalna

Przyjęty model gospodarczy ma obecnie charakter jednofunkcyjny. Jednak w polityce lokalnej i centralnej nastąpił zauważalny zwrot, ukierunkowany na zachowanie dziedzictwa dawnego i obecnego klastra gospodarczego, wynikający z niskiej rentowności tradycyjnych form eksploatacji, jak w przypadku produkcji soli, tj. głównie gazu i ropy naftowej. W miejsce eksploatowanych lub opuszczonych kopalń odkrywkowych powstają np. tzw. „geoparki”. Rewitalizacja takich obszarów ma z definicji charakter wielofunkcyjny i czasami jest wspierana finansowo przez władze lokalne i centralne. Ostatecznie ma to być przestrzeń otwarta dla społeczeństwa. Tworzenie geoparków jest częścią szerszej polityki środowiskowej Polski i polityki zrównoważonego rozwoju regionu.

Zarządzanie i kontekst polityczny

Z perspektywy regionu podkarpackiego i krajów V4 rewitalizacja dawnych kopalń, szybów, miejsc wierceń i infrastruktury kolejowej, które niegdyś wspierały przemysł wydobywczy, boryka się przede wszystkim z problemami finansowymi oraz brakiem spójnej polityki lub programu zagospodarowania przestrzennego. Polityka ponownego wykorzystania terenów poprzemysłowych w miastach jest bardzo fragmentaryczna i niespójna. W praktyce zależy to od poziomu pomysłowości i zaangażowania władz lokalnych oraz dostępności programów unijnych lub innych instytucji finansujących konkursy na rewitalizację określonych obszarów.

Perspektywa strategiczna

Z perspektywy regionalnej i krajów V4 ponowne wykorzystanie postindustrialnych obszarów miejskich jest koniecznością. Dotyczy to również pogranicza polsko-ukraińskiego, tj. dawnych wschodnich terytoriów Rzeczypospolitej Obojga Narodów, które w ramach obecnej umowy stowarzyszeniowej między Ukrainą a UE mają możliwość uzyskania środków finansowych na rewitalizację, ale przede wszystkim na utrzymanie i zachowanie tradycyjnych i historycznych form eksploatacji, np. źródeł solankowych. Takie działania pomogą przede wszystkim zachować dziedzictwo historyczne regionu, ale przede wszystkim stworzą wielofunkcyjne przestrzenie otwarte dla społeczeństwa, takie jak geoparki, łączące funkcje edukacyjne i turystyczne oraz chroniące dziedzictwo historyczne regionu.

PUBLIKACJA ONLINE

ADAPTIVE REGENERATION

→ An East-Central European Framework for Postindustrial Transformation

https://postindustrial.network/pdf/PAD_PI_AdaptiveRegeneration.pdf