Cykl spotkań naukowych „Kultura i media w odsłonach”, realizowany przez Zakład Lingwistyki Mediów oraz Zakład Teorii Komunikacji Językowej i Badań Kulturowych Instytutu Lingwistyki Stosowanej Uniwersytetu Rzeszowskiego, stanowi przestrzeń interdyscyplinarnej refleksji nad współczesnymi zjawiskami językowymi, kulturowymi i komunikacyjnymi.

W dniu 25 maja 2026 roku w ramach wspomnianego cyklu, odsłona VI, na Uniwersytecie Rzeszowskim odbyło się spotkanie z prof. Ylljetem Aliçką z Uniwersytetu w Tiranie zatytułowane „When the Grotesque is Mingled with Stark Sadness”. Wydarzenie miało formę rozmowy prowadzonej przez dr hab. Annę Jamrozek-Sowę, prof. UR z Instytutu Polonistyki i Dziennikarstwa, oraz dr Patrycję Austin z Instytutu Anglistyki, i poświęcone było roli groteski i melancholii w literaturze powstałej w kontekście doświadczeń systemów totalitarnych oraz procesów transformacji postkomunistycznej, ze szczególnym uwzględnieniem literatury albańskiej.

Na wstępie dr hab. Anna Hanus prof. UR, współautorka cyklu prowadzonego wraz z dr hab. Martą Smykałą, prof. UR z Instytutu Lingwistyki Stosowanej, przybliżyła sylwetkę autora, Ylljeta Aliçki, albańskiego pisarza, scenarzysty i dyplomaty. Zwróciła uwagę na jego nietypową drogę twórczą: ukończył studia ścisłe, pracował jako nauczyciel oraz redaktor, a następnie pełnił ważne funkcje dyplomatyczne, m.in. jako ambasador Albanii we Francji oraz przedstawiciel przy UNESCO. Literacko zadebiutował stosunkowo późno, bo w wieku 45 lat, jednak szybko zdobył uznanie międzynarodowe dzięki opowiadaniom, w których łączy doświadczenie historyczne z ironią i perspektywą groteskową. Szczególne miejsce w jego dorobku zajmuje zbiór „Kompromis. 13 opowiadań albańskich”, który został również przetłumaczony na język polski przez Dorotę Horodyską.

Punktem wyjścia rozmowy była twórczość samego autora, w tym zbiór „Kompromis. 13 opowiadań albańskich”, który posłużył jako przykład lapidarnej, oszczędnej formy narracyjnej. Aliçka podkreślał, że krótkie opowiadanie umożliwia koncentrację na sytuacjach granicznych oraz mechanizmach funkcjonowania jednostki w systemie opresji, gdzie codzienność przenika się z absurdem i przemocą symboliczną.

Istotnym zagadnieniem poruszonym w rozmowie była kategoria groteski, którą autor traktuje nie tylko jako środek stylistyczny, lecz przede wszystkim jako sposób rozumienia rzeczywistości historycznej i społecznej. Groteska – jak wynikało z wypowiedzi – wynika z samej struktury doświadczenia życia w systemach totalitarnych, gdzie logika władzy często przybierała formy irracjonalne i paradoksalne.

Szczególną uwagę poświęcono również relacji między groteską a melancholią. Aliçka wskazywał, że obie te kategorie współistnieją w jego pisarstwie: ironia i humor nie znoszą wymiaru tragicznego, lecz go pogłębiają, tworząc napięcie między dystansem a empatią wobec bohaterów. W dalszej części rozmowy odniesiono się także do recepcji literatury albańskiej w Europie, podkreślając znaczenie tłumaczeń i instytucji kultury w jej upowszechnianiu.

Spotkanie zakończyło się refleksją dotyczącą uniwersalności doświadczeń posttotalitarnych oraz dyskusją nad literaturą jako formą świadectwa historycznego i narzędziem interpretacji rzeczywistości społecznej.